Tarihi Yapısı

1375 yılında Çukurova'nın Memlükler tarafından tarafından ele geçirilmesinden sonra Payas, Dörtyol ve Erzin bölgesi Özerli merkez olmak üzere Özeroğulları tarafından yönetilmeye başlanmıştır.
Dörtyol ve çevresine yerleşen ilk Türk topluluğu olan Üçok Oğuzlarından Özeroğulları kışın bugünkü Özerli ve çevresinde oturuyorlar ve yazında Gavurdağlarında yaylıyorlardı.
Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferinden sonra (1516) Dörtyol ve çevresi Osmanlı hakimiyetine geçmiş ve İskenderun ile Adana arasındaki bölgede "Özer İli" adı ile bir Sancak oluşturulmuştur. Uzeyr Sancağı'nın bilinen ilk sancak beyi (Mirliva) Özeroğullarından Ahmet Bey'dir.(1521-1527)
16.yüzyıldaki kayıtlarda bugünkü Dörtyol ve çevresinde hiç bir gayr-i Müslim yoktu.
                                                            
                                                   Payas Kalesi ve II. Selim Camiine ait eski resimler

Sokullu Mehmet Paşa, buranın kendisine dirlik olarak verilmesiyle Payas'ta Derbent Teşkilatı kurdurarak liman, tersane, iskele, han, hamam, bedesten camii yaptırmıştır.. 1574 yılında kervansarayın inşaatının tamamlanmasından sonra deniz ticareti Trablusşam limanından Payas'a kaymıştır. 1577 yılında İskele kulesinin (Cin kulesi) tamamlanmasından sonra kasaba halkını ve geçen yolcuları tehlikelere karşı korumak için Uzeyr Beyi ile Payas Kadısı'nın Payas'ta oturmaları emredilmiştir. Böylece Uzeri Sancağı'nın merkezi Özerli'den Payas'a taşınmıştır.
III.Murat döneminde Uzeyr, Halep eyaletine bağlı sancak olarak yönetilmeye devam etmiştir. IV.Murat, İran seferine giderken 1638 yılının haziran ayında Payas'a gelmiştir.
Evliya Çelebi Ekim 1648'de Payas'a gelerek seyahatnamesinde şehir hakkında ayrıntılı bilgiler vermektedir.
17.yüzyıldan itibaren merkezi otoritenin zayıflamasıyla Uzeyr, Payas ve çevresinde şekavetin artması üzerine bölge yöneticilerine asayiş ve güvenliğin sağlanması için emir üstüne emirler gönderilmiştir.
19.yy. başlarında Uzeyr ve Beylan, Adana vilayetine mülhak birer sancaktı. Adana valisi aynı zamanda bu iki sancağın mutasarrıflığına da bakıyordu. 3 Haziran 1865'te Ahmet Cevdet Paşa ve İbrahim Derviş Paşa gelene kadar Küçükalioğulları, Payas merkez olmak üzere Dörtyol ve çevresini, devletle araları zaman zaman bozularak da olsa yönetmişlerdir.
1865'ten itibaren Payas Sancağı Halep Vilayeti'ne bağlandı. (2 mahalle ve 38 köyden oluşuyordu) Payas merkez kazası ile Osmaniye ve Beylan kazaları Payas Sancağı'na bağlıydı.
1869'da Payas, Adana vilayetine bağlandı. Liva merkezi olan Payas kazası 1213 Müslim, 447 gayr-i Müslim olmak üzere 1660 hanedir. Payas Sancağı'nın tümünde ise 4330 hane İslam, 759 Hıristiyan olmak üzere toplam 5089 hane vardır.
1890'lı yıllarda Adana vilayeti Cebel-i Bereket Sancağı'na bağlı Payas kazasının 13207 Müslim, 125 Rum, 3498 Ermeni olmak üzere toplam 16830 nüfusu vardır.
1900'lü yılların başında Cebel-i Bereket Sanacağı'nın Payas kazasına bağlı olan Erzin'in merkezinde ve Ocaklı köyünde birer medrese vardır. Ocaklı medresesi halk tarafından yapılmıştır.
Daha önce sancak merkezi iken Adana vilayetinin Cebel-i Bereket sancağına bağlı bir kaza haline getirilen Payas'ın 1902 yılında 2 nahiyesi ve 46 köyü vardır.
Dörtyol adına ilk defa 1870'lerden itibaren tapu kayıtlarında Payas kazasının bir mevkii olarak rastlamaktayız. Kaza merkezi Aralık 1906 yılında Payas'tan Erzin'e taşınmıştır. Dörtyol mevkii merkez olmak üzere Şubat 1909'da, Dörtyol adıyla Adana vilayeti, Cebel-i Bereket Sancağı'na bağlı kaza merkezi oldu. Nisan 1910'dan itibaren Dörtyol kazasının adı Ümraniye olarak değiştirilmiştir. 2 Nisan 1912 tarihinde ise Suriye Vilayetindeki Ümraniye Leski adlı Hamidiye kazasının Dörtyol ile posta vs.de karıştırılmaması için Akdam mevkii merkez olmak üzere Ümraniye'nin adı tekrar Dörtyol olarak değiştirilmiştir.

Milli  Mücadelede Dörtyol ve İlk Kurşun

Mondros ateşkes antlaşmasından sonra 11 aralık 1918'de işgal edilen Dörtyol'da Milli Mücadele'nin ilk kurşunu 19 Aralık 1918'de Karakise köyünde Özerlili Hoca Ömer oğlu Mehmet (KARA) tarafından atılmıştır. Bu olaydan birkaç gün sonra Kara Hasan Paşa tarafından da Milli Mücadele'nin ilk Kuva-yı Milliye örgütü Dörtyol'da kurulmuştur. Fransız ve Ermenilerle yapılan mücadele sonucunda 9 Ocak 1922'de Dörtyol düşman işgalinden kurtarılmıştır.
Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK; 14 Ocak 1925, 16 Mayıs 1926 ve 15 Şubat 1931 tarihlerinde olmak üzere toplam 3 defa Dörtyol'umuza teşrif etmişlerdir.
         
                                                          İlk Kurşun ve Atatük Anıtları
1939 yılına kadar Seyhan'a (ADANA) bağlı olan Dörtyol, Hatay'ın anavatana katılmasıyla bu ilimize bağlanmıştır.
Kurtuluş Savaşı'nın anısını yaşatmak üzere "İlk Kurşun Anıtı" 9 Ocak 1994'de, "ilk Kurşun Müzesi" 9 Ocak 1997'de açılmıştır.
1990'lı yıllarda Dörtyollu araştırmacı ve tarihçilerin ısrarlı çalışmaları ile Milli Mücadelede İlk Kurşunun Dörtyol'da sıkıldığı Genelkurmay Başkanlığı Arşiv belgeleriyle ispatlanmış ve bu olay tarih kitaplarına geçirilmiştir.

Coğrafi Yapısı

İlçemiz doğu Torosların uzantısı olan Amanos (Nur) dağları ile Akdeniz'in İskenderun Körfezi arasında Kuzey-Güney doğrultusunda uzanan Dörtyol ve Payas Alüviyal ovalarından meydana gelmiştir. Doğusunda Amanos dağlan ve Hassa ilçesi, batısında Akdeniz ve İskenderun Körfezi, Kuzeyinde Erzin ilçesi ve güneyinde ise İskenderun ilçesi bulunmaktadır. İklimi; yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı olup, tipik bir Akdeniz iklimi hüküm sürmektedir.
          
                                      İskenderun Körfezi, Dörtyol ve Amanos Dağları
İlçemizde yağışlar yağmur şeklinde olup, ülkemizde Rize ilinden sonra en fazla yağış alan merkezlerdendir. İlçe merkezinin denizden yüksekliği 70 metredir. En çok yağış Şubat, Mart, Nisan ve Aralık aylarında, en az yağış ise Ağustos ayında görülmektedir.
İlçemizde kar dağlık yüksek kesimlere düşmektedir. İlçemizde en düşük sıcaklık -7.0 derece olarak 1985 yılında gerçekleşmiştir. İlçemizde Don hadisesi genellikle Mart ayında görülmekte olup, nadiren de olsa Kasım, Aralık, Ocak ve Şubat aylarında da görülmektedir.
İlçenin yüzölçümü 504 Km2 dir.

Nüfus Durumu

İlçemizin 2007 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre toplam nüfusu 140.517 dir. İlçe merkezi nüfusu ise 66.082 dir.
İlçemize bağlı 6 köyde toplam 5.267 kişi yaşamaktadır. Yeni idari yapı ile oluşan belde belediyeleri altıya yükselmiş olup, toplam nüfusları 69.168 dir.
İlçe genel nüfusunun %47 si ilçe merkezinde %49 u belde belediyelerinde ve %4 ü ise köylerde yaşamaktadır. Çalışan nüfusun genel nüfus içindeki oranı %30 dur. Çalışan nüfusun meslek guruplanna göre %20 si memur, %40 ı sanayi kolunda çalışan işçi, %15 i esnaf ve serbest meslek erbabı ve %25 i ise tarım kolunda çalışmaktadır.

İdari Durumu

İlçemizde Merkez Dörtyol Belediyesi olmak üzere Payas, Kuzuculu, Yeşilköy, Karakese, Altınçağ ve Yeniyurt belediyeleri ile birlikte 7 belediye teşkilatı bulunmaktadır.
İlçemize bağlı 6 köy bulunmaktadır. Ancak iki köyümüz (Çat, Kapulu) yazın meskun olup, kışın değişik yerlerde ikamet etmektedirler.
İlçemiz genel olarak toplu yerleşim düzenine hakimdir.

 Sosyal Durum

1- Sosyal Yaşantı:
İlçemizin il bazında diğer ilçelere nazaran Sosyal, Kültürel ve Ekonomik yönden iyi konumdadır. Hızlı ve planlı yapılaşma ile metropol bir yerleşim alanıdır.
İlçemiz halkının bir kısmı yaz aylarında deniz kenarındaki dinlenme yerlerine ve bir kısmı da hemen yanındaki yaylalara göç etmek suretiyle günlük yaşantılarını sürdürdükleri gözlenmektedir.
                          
Dörtyolumuzun simgesi Turunçgiller  

2- Sağlık:
İlçemizde sağlık hizmetleri 150 yataklı Devlet Hastanesi, 13 Sağlık Ocağı, 2 Sağlık Evi, I Halk Sağlığı Laboratuarı, 2 tane 112 acil yardım kurtarma istasyonu, 1 Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Merkezi ile yürütülmektedir.
Sağlık kuruluşlarımızda aile planlaması, aşılama çalışmaları, çevre sağlığı ile halk sağlığı hizmetleri aksatılmadan yürütülmeye çalışılmaktadır.

3- İş ve çalışma hayatı:
İlçemiz sınırlan içerisinde bulunan Demir-Çelik fabrikası ile Petrol boru hattı ve Gaz dolum tesisleri ile Özel Sektöre ait çok sayıda haddehaneler, un fabrikası, meyve suyu ve meyve paketleme tesisleri ile tarım işletmelerinde istihdam edilen nüfus çalışma hayatına canlılık kazandırmaktadır.

  Demir-Çelik Fabrikası
Yöremizde ziraatın yoğun olması dolayısıyla ilçe dışından mevsimlik işçi gelmektedir.

Eğitim Durumu

İlçemizde ilk olarak 1911 yılında merkeze bağlı özerli mahallesinde şimdiki adı ile Nurettin Baransel İlköğretim Okulunun açıldığı tespit edilmiştir. Bugün ise tüm yerleşim birimleri okula kavuşmuştur. İlçemizde okuma yazma oranı % 98 e tekabül etmektedir.
İlçe Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı Kurum ve Kuruluşlarda 76 müdür, 1.351 öğretmen , 38 memur, 1 teknisyen, 3 şoför ve 47 yardımcı hizmetli görev yapmaktadır. Toplam öğrenci sayısı 33.993dür

Ulaştırma ve Altyapı Durumu

İlçe Merkezi E-91 karayoluna 3 Km uzaklıktadır. Karayoluna paralel olarak Demiryolu geçmektedir. Hava yolundan Adana bağlantılı, deniz yolundan İskenderun bağlantılı olarak faydalanılmaktadır. Tüm köy yolları ulaşıma yeterlidir. Adana-İskenderun istikametinde otoyol mevcuttur.

Yaylalarımız

Kocadüz-Üçkoz - Aşağı ve Yukarı Bağrıaçık - Taşlı Ufacık  Yaylaları:Kuzuculu , İcadiye ve çevresindeki Dörtyol köyleri çıkıyor.Dörtyol’a 36 km Erzin'e 19 km asfalt yolla gidilebilir. Yaz aylarında Dörtyol ilçesinden günün her saatinde minibüslerle ulaşım mümkündür.
Dörtyol ve Erzin ilçesi insanlarının yaz aylarında yoğun olarak kullandığı çam ve köknar ağaçları arasında, doğal dokuya uygun tamamen ahşap basit yayla evlerinin bulunduğu yaylalar topluluğudur. Birbirlerine yakın olan yaylalar, doğa yürüyüşü (trekking) yapmaya elverişlidir.
                          

  Dörtyol yaylalarından görüntüler     
                         

Çökek Yaylası : Yaylaya Dörtyol İlçesinden 8 km.lik asfalt yolla ulaşılmaktadır. Çam ve meyve ağaçları içerisinde kurulmuş, temiz havası, bol suyu olan bu şirin yayla kamp kurmak, piknik yapmak, orman içi kısa gezintiler yapmak için ideal bir yayladır. Topaktaş Yaylası: Dörtyol'dan 18 km.lik asfalt yolla ulaşılır.   Orman ile iç içe olan Topaktaş Yaylası tamamen çam, ardıç ve maki türü ağaçlarla kaplıdır.
Karakese - Pekmezci Yaylası: Dörtyol ilçesinden 12 km.lik asfalt yolla ulaşılır. Özellikle Karakese beldesi sakinleri ikamet etmektedir. Meşe ve Kızılcık ağaçları içinde kurulmuştur. İçme suyu karamezra adı verilen Mığır Tepesinin hemen altındaki bölgeden gelmektedir. İçimi çok güzel olup kireç oranı yok denecek kadar azdır. Sessiz ve dinlenilecek bir yayladır.

Turizm

Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi
İskenderun' dan 22 km uzaklıkta İskenderun - Adana karayolu üzerindeki Payas Bölgesindedir. Kervansaray, hamam, medrese, cami ve bedesten gibi yapıları ihtiva eden bu külliye, 16. yy.da Sokullu Mehmet Paşa'nın emirleri üzerine Mimar Sinan tarafından yapılmıştır. En önemli yapı gruplarından birisini teşkil eden Kervansaray'ın genişçe bir avlusu vardır. Avlunun etrafında ise yolcuların ve kervanların barınması için kubbeli odalar mevcuttur.  
          
Kervansaray (gündüz)                                                      Cin Kule
Kervansaray (gece)                                                          Payas Kalesi
        
Cin Kulesi
Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi ile deniz kıyısı arasında hakim bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Kulenin Cenevizliler ya da Haçlılar tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır. Kare planlı, tamamen kesme taştan yapılan bu eser gözetleme kulesi olarak yapılmıştır.
Payas Kalesi
Aslen Haçlılar tarafından yaptırılan ve daha sonra da Osmanlılar tarafından restore edilen bu kale Payas'ın en dikkate değer sanat yapıtlarından birisidir. Sokullu Mehmet Paşa Külliyesinin güneyine düşmektedir. sekiz kulesi mevcut olan bu kalenin etrafı büyük su hendeği ile çevrilmiştir. Bir zamanlar ünlü vatan şairimiz Namık Kemal bu kaledeki zindanlardan birinde hapis yatmıştır.
İssos Harabeleri
Issos Harabeleri
Dörtyol ile Erzin arasındadır. Aslında Pers şehri olan Issos, tarihin en büyük savaşlarından birisi olan Issos savaşının geçtiği yerdir. Burada Makedonya Kralı Büyük İskender Pers Hükümdarı III. Darius' u yenilgiye uğratmıştır. Bugün Antik Issos kentinde geçmişin izlerini taşıyan su depoları, su kemerler ile mabet ve şehir kalıntıları görülebilir.
Mancınık Kalesi
Amanos dağlarında orman içinde önemli bir kaledir. Dörtyol' un kuzeyine düşmektedir. Yayan gezilebilir.

 Kaynak:

DÖRTYOL KAYMAKAMLIĞI  Web Sayfası

http://www.dortyol.gov.tr/okp/index.asp?sayfa=index